هاشم حسيني تهرانى

28

علوم العربية

زياد شده‌هاى بر اصل بنام ضمير است ، و ضمير از اقسام اسم است ، و شرحش در مبحث اسماء خواهد آمد ، و ضميرهائى كه در اينجا گفته مىشود بنام ضمير فاعل است ، اينك بيان هريك از آن زياد شده‌ها : 1 - ضرب - حروف زياده ندارد ، فقط سه حرف اصلى مفتوح شده است ، ولى ضمير مفرد مذكّر غائب كه هو باشد در آن مستتر است ، يعنى اين فعل از جهت معنى داراى آن ضمير است ، ولى در صورتى كه اسمى از فاعلش در پيش مذكور باشد ، و در اصطلاح آن ضمير را فاعل گويند ، نه آن اسمى كه پيش از فعل مذكور است ، مانند " زيد ضرب : زيد زد " در اين صورت ميگوئيم : زيد مبتدا است ، و ضرب خبر مبتدا است ، و در ضرب ضمير هو مستتر است كه راجع به زيد و فاعل فعل است ، و اگر گفته شود : " ضرب زيد : زد زيد " در اين صورت ميگوئيم : ضرب فعل ، و زيد فاعل آن است ، و در ضرب ضميرى نيست ، و جهت اين اصطلاحات در علم نحو روشن ميگردد . 2 - ضربا - الف علامت تثنية و ضمير فاعل است ، يعنى الف در اين صيغه فاعل است مانند هو در آن صيغه ، و در اصطلاح آن را ضمير مستتر يعنى پنهان ، و اين را ضمير بارز يعنى آشكار گويند ، مانند " زيدان ضربا : دو مرد بنام زيد زدند " الف در ضربا راجع به زيدان و فاعل فعل است ، و اگر پيش از فعل نامى از فاعل نباشد گفته مىشود : ضرب زيدان ، در اين صورت ميگوئيم : ضرب فعل و زيدان فاعل است ، و نيازى به ضمير نيست .